Last update: 15 juni 2026
(oorsprong april 2015).

Hügelen, wat is dat?

De wens om te gaan Hügelen, kwam in de meeste gevallen voort uit het besef dat de grond te laag lag in de natte tijd, voor dieren om te overleven tijdens hun winterslaap. Om een droge winterslaap te kunnen garanderen, zijn in het terrein kleine verhogingen aangebracht met daar onder voorzieningen voor kleine zoogdieren. Enkele van die heuveltjes zagen er zo subtiel en natuurlijk uit dat de iependienst de auto erop parkeerde tijdens werkzaamheden. Kennelijk waren die heuveltjes daartegen bestand. Tijdens de aanleg van lichtschachten (lichtbanen) in het terrein in 2015 met als hoofddoel om het bos minder monotoon te maken, en daardoor minder vatbaar voor ziekten, ontstond de dubbelvraag: En houdt je die lichtbanen nu voortaan open (en moet je dat wel willen), of is alleen al bosverjonging genoeg voor het beoogde doel? Die dubbelvraag heeft eigenlijk maar 1 correct antwoord. Namelijk dat wat vanzelf toch wel gebeurt. Als je niets doet, groeit een lichtschacht (binnen 5 jaar) vanzelf weer dicht. Met jonge essenbomen. Helaas slaan dan ook invasieve exoten toe: Veelbloemig roosje en Dijkviltbraam waren beide binnen 5 jaar aangeslagen, en aan het woekeren. Als je wel iets doet, dan vertraag je het dichtgroei proces, enigszins. Hügelen is een manier om iets te doen op een extensieve manier. Een enkele krachtexplosie met als doel daarna 25 jaar lang niets meer te hoeven doen (vertraagd laten dichtgroeien,dus). Idealen zijn mooier dan de realiteit. Tien jaar lang zijn in dit gebied invasieve exoten afgeremd (geknipt, gemaaid, uitgehakt), maar ze zijn er nog steeds of weer. Ze wortelen in de Hügel, en hun wortels zijn er niet meer weg te krijgen. Bosverjonging (in het algemeen) leidt tot een explosie van invasieve exoten.

Tekening schematische bouw Hhügel (terp)

Een Hügel is een aarden wal aangebracht op een houten vloertje. Hoe meer gaten er tussen de stammen zitten, hoe meer aarde uiteindelijk tussen de stammen inzakt. Houtsnippers zijn praktische gatenvullers. Daarmee leg je stammen vast. Ze kunnen dan niet meer wegrollen. Er zijn allerlei manieren om Hügels te maken. Wie droge grond heeft, graaft eerst een geul, legt dan de toplaag (uit de geul) opzij, om die als laatste (top-)laag dan weer bovenop te gooien. Op stenige grond vervangt men houtsnippers door steenslag of leem, en de stammen soms door stenen.

In moerassen legt men soms snippers in een kuil, met daarop stammen, of men legt stammen op de grond om niet nog dieper weg te zakken. Als er dan te weinig grond ter plekke is, haalt men extra grond van verder weg. Wie geen of weinig boomstammen heeft, gebruikt ongeverfd hout, oude balken van schuurtjes of stallen. En wie wel riet heeft, maar geen hooi of stro, maakt de buitenmantel van rietschoven. Met wilgentenen kun je een mand vlechten. Daarbinnen stort je houtsnippers en twijgen. Soms ontbreekt de buitenmantel volledig; de grond zelf vormt dan de toplaag.

Interessanter dan het hoe, is de vraag naar het waarom. Waarom bouwden Diemenaren vroeger terpen? En waarom bouwen ze nu graag Hügels ? Want een ding is zeker: Hügels maken is een rage, op dit moment. Spoorzicht heeft er acht, allemaal anders. De nieuwste is het hoogst (80 cm) en het langst (10 meter). Omdat er hardhout in zit, kan het wel 25 jaar duren voordat hij inzakt. Dus met enige mazzel haalt deze Hügel 2040. Op 31 mei 2015 was een excursie gewijd aan de waarom-vraag en de waartoe-vraag van het hügelen. Oostenrijker Sepp Holzer schreef een boek, Holzer's permacultuur (vertaald uitgegeven in 2012), over het toepassen van hoge bedden voor agrarisch gebruik. Hügelkultur is een eeuwenoude wijze van gewassen verbouwen op houtwallen of aarden wallen, de zogenaamde Hügelbeeten. In de permacultuur maken tuinders gebruik van heuveltjes om te oogsten zonder jaarlijks mest onder te moeten spitten. Die heuveltjes bestaan uit heel veel compost met daarop heel veel grond. Meer in het algemeen gesproken is permacultuur een vorm van tuinieren waarin men optimaal gebruik maakt van ecologische processen en zo op duurzame wijze voedsel produceert. Ieder jaar je tuin omspitten is tijdrovend, maar ook slecht voor de bodemstructuur, en de processen die zich daarin afspelen.. Als je niet ieder jaar hoeft om te spitten, dan ben je veel duurzamer bezig, en maak je vanzelf een beter gebruik van de bestaande ecologische processen in de bodem. In bosbeheer betekent toepassen van permacultuur niet helemaal het zelfde. Maar in beide gevallen probeer je ecologische systemen en processen optimaal op te starten, waardoor Hügels langdurig (en dus duurzaam) met rust gelaten kunnen worden. Dat is beter voor het bodemleven en beter voor het dierenleven. Je kunt Hügels inrichten voor eten uit het wild (dan maak je bedden met rijk organisch materiaal), of je kunt Hügels maken voor meer variatie ten opzichte van de directe omgeving (dat zijn juist bedden met schralere grond boven op), of je doet beide, voor nog meer variatie. Uiteindelijk ben je afhankelijk van de bosgrond uit de directe omgeving, en die is vooral zanderig, dus schraal.

Foto: Zuidelijke lichtschacht in maart te nat om te Hügelen

Het jaar 2015 staat in het teken van de zon. Zon die via lichtschachten het bos ingebracht wordt. Zon die koudbloedige dieren levenskansen biedt. Er moeten bloemen komen voor de nectardrinkers, en planten om dekking te geven aan alles wat kruipt, kronkelt of zwemt. Meer variatie wordt bereikt door "Hügels" te maken. Daardoor ontstaan niet alleen banen van licht of schaduw, maar ook lijnen van hoog of laag, plekjes die droger of vochtiger zijn, en plekjes die meer of juist minder vermolmd zijn. En dat alles leidt dan tot meer soorten planten en dieren die van een lichtschacht gebruik kunnen maken. (maart 2015).

Foto: Zuidelijke lichtschacht

Foto: Zuidelijke lichtschacht (westkant) Hügelen in april

Op 14 april is het park voldoende opgedroogd om de basis te leggen voor een Hügel (bestaande uit boomstammen en houtsnippers). De houtwal is nu twee rijen hoog. En daar is iedereen blij mee. Dit is toch alvast mooi gelukt. Hij ziet er mooi uit, en is stabiel. Je kunt er op lopen, en met een volle kruiwagen er bovenop rijden. Er is nog net genoeg hout te vinden voor een derde laag, maar het is teveel werk voor slechts een dag, zelfs met 12 vrijwilligers en 6 kruiwagens. (14 april 2015).

Foto: Zuidelijke lichtschacht (noordkant) Hügelen in april

Foto: Zuidelijke lichtschacht (oostkant) Hügelen in april

Foto: Zuidelijke lichtschacht Hügelen in april

Foto: Zuidelijke lichtschacht (zuidkant) Hügelen in april

Foto: Hügelen op 28 april Derde laag hout aanbrengen en dan aarde erop: de Hügel krijgt vorm. Er zal nog veel aarde bij moeten voor de definitieve versie, vooral aan de westkant. Die grond komt uit de vijver en de beek, later in het seizoen. En daarmee rijst de vraag: welke planten zullen hier kunnen groeien, en waarom juist die? Het terrein rondom de heuvel is in de winter kliedernat (moeras, elzenbos, en elzenrijk essen), en in de zomer droog. Er zijn veel soorten die er al staan. of voorkomen in of vlakbij het terrein erom heen. Laag bij de grond bij beek en vijver kunnen in ieder geval staan (sommige wat hoger, andere wat lager, sommige willen schaduw, andere volle zon): aalbes, basterdwederik, beekpunge, bitterzoet, bosandoorn, bosrank, dagkoekoeksbloem, dotterbloem, echte valeriaan, geel nagelkruid, gele lis (*), gewone berenklauw, gewone engelwortel, gewone wederik, grote brandnetel, kalmoes (*), kattenstaart, koninginnekruid, hennepnetel, harig wilgenroosje, hondsdraf, hop, kantig hertshooi, klis, kruisbes, mansbloed (*), meidoorn, moerasspirea, paarbladig goudveil, pinksterbloem, robertskruid, scherpe boterbloem, smeerwortel, inheemse vogelkers, watermunt, en zwarte bes, als ondergroei van gewone es, kurkiep, zwarte els, hazelaar en spaanse aak. Met varens zoals smalle stekelvaren, wijfjesvaren, tongvaren en struisvaren(*). (* niet inheems en/of aanplant door wortelstok) Maar wat zal er op de heuvel kunnen gaan groeien? De heuvel is in de winter droger, en in de zomer vochtiger dan de omgeving. De hamvraag daarbij is: hoe voedselrijk of voedselarm is de toplaag straks. De huidige toplaag is zeer voedselrijk, stikstofrijk (elzen-)bosbodem. Maar de onderlaag bij het graven is zandgrond, en die is schraal en voedselarm.

Foto: Hügel op 1 september

Foto's: 8 september; op 7 september een hügeltje in aanbouw....

Op 8 september allemaal kindervoetjes in het verse zand, en weggerolde stammen ....

Beheer Spoorzicht

Tot     1 juli 2026 https://werthof.home.xs4all.nl/ Vanaf 1 juli 2026 https://werthof.mijnweb.site/

Laatste stilistische wijziging: 15 juni 2026