|
plaagsoorten: -dijkviltbraam -essentaksterfte -canadese kornoelje -reuzenberenklauw -veelbloemige roos |
| Deze pagina heeft een eigen submenu:
Klik hier om het in de zijlijn te laden. Iepziekte - Wat is dat? Iepziekte (of Iepenziekte) is een verwelkingsziekte, ontstaan door de wisselwerking tussen iep s.l. en 1 van 2 soorten schimmels. De schimmels Ophiostoma ulmi en Ophiostoma novo-ulmi zijn invasieve exoten. Ophiostoma ulmi schijnt al sinds het holoceen in Europa voor te komen, de andere soort is afkomstig uit de Verenigde Staten. De schimmel veroorzaakt een reactie in de houtvaten, waardoor die zich afsluiten en de sapstroom stopt. Daardoor verwelken de bladeren, en gaat de boom meestal dood. Beide schimmels kunnen meegenomen worden door een kever (2 soorten: Scolytus scolytus en Scolytus multistriatus, oftewel Grote en Kleine spintkever). |
| Iepziekte - de veroorzakers
De kevers worden tot de boktorren gerekend. De gangen onder de schors lijken op die van de Letterzetter. De keverlarve maakt die gangen; de gangen zijn vraatsporen. De gangen bewijzen dat een boom is besmet met de schimmel. De schimmel kan de bomen er omheen aantasten zonder kever, o.a. via wortelcontact, door houtopslag van aangetaste bomen, en door sporen. |
De Wikipedia geeft op haar pagina over de iepenspintkever een foto van de vraatgangen van een iepenspintkever Het voorbeeld op de foto in de wikipedia komt uit de USA, maar hier zien ze er net zo uit. |
De keverlarve leeft onder de schors (bast) en vreet daar oppervlakkige gangen. Als een letterzetter, zeg maar. (Foto 24 januari 2024) |
| Wat mij opviel was dat de stammen die op 11 juli 2025 uit Spoorzicht zijn afgevoerd, totaal geen vraatgangen hadden. En dat is opmerkelijk, want in het verleden zag ik ze vaak op geschilde stammen. |
Voorbeeld foto 27 aug 2003 |
| Relatie asymmetrisch symbiont
De kever kan niet zonder de schimmel. De schimmel is nodig in het darmkanaal van de keverlarve, om het hout te kunnen verteren. De schimmel kan zich verspreiden, ook zonder kever. De relatie tussen kever en schimmel is asymmetrisch symbiont. Het aandoenlijk verhaal over een lief kevertje dat niet zonder schimmel kan, verhult het feit dat iepenhout tot chemisch afval wordt gerekend als het mogelijk is besmet (met sporen dan wel met zwamvlok). Bestrijding richt zich vooral op bestrijding van het kevertje. Men houdt de vliegbewegingen van de kever (het uitzwermen) in de gaten met feromoonvallen. Zulke vallen met sexlokstoffen bevinden zich in Diemen o.a. de wijk Buitenlust en in Amsterdam o.a op de Valentijnkade. Je lokt de kevers, en telt die. Het aantal kevers zegt iets over aanwezige besmettingshaarden in de nabijheid. Feromoonvallen zijn aanvankelijk ingezet ter bestrijding van de kever. Kennelijk was dat niet effectief. Sindsdien ligt het accent op interpretatie van het aantal keverlijkjes. iepziekte bestrijden door feromoonvallen geeft 2 tips. 1. hoe meer kevers we in de vallen vangen, hoe meer er in de omgeving (circa 10 km omtrek) zullen zijn. 2. Hogere temperaturen maken dat kevers vroeger en later vliegen. Je moet dus rekening houden met eerdere en latere besmetting in het jaar, dan voorheen. Het risico van keverloze besmetting wordt in het algemeen sterk onderschat. |
|
Iepziekte is zeer besmettelijk, juist omdat er geen kever nodig is voor besmetting. |
| Iepziekte - Hoe te bestrijden
Bestrijding van de kever is mislukt. De schimmel bestrijd je alleen door gedragverandering van de ziekte-bestrijder. Er geldt een secuur protocol, ontstaan uit jarenlange ervaring. Om de schimmel onder controle te krijgen worden jaarlijks aangetaste bomen geveld en geschild (en soms verbrand maar niet in Natuurpark Spoorzicht). Twee alternatieven vallen af. Injecteren is mogelijk maar te duur voor houtopstanden, en resistente rassen aanplanten is te duur voor Natuurpark Spoorzicht (bomen komen uit zichzelf, en redden het of niet). Dus wordt er gekapt (geveld) en geschild. Maar kappen, schillen, en/of verhakselen zijn niet zaligmakend. Er zijn ook andere verwerkingsmanieren mogelijk, zoals hout een jaar in het water leggen, of het zieke hout te verslepen naar een natter vegetatietype (zonder iepen, b.v. elzenbroek of wilgenbroek). |
| Iepziekte - Kever versus Schimmel
De keverlarve overwintert als pop in gangen onder de schors. In het lente knaagt de kever zich naar buiten. Na paring gaat vrouwtje kever op zoek naar een nieuwe boom om eieren te leggen. Om uitvliegen te voorkomen moeten houtzagers 's winters de aangetaste bomen vellen en ontschorsen. De pop gaat dan dood. Gevelde stammen mogen uitsluitend afgedekt worden vervoerd, en niet gebruikt als openhaard hout, want alle hout kan besmet zijn met de schimmel. Leg hout van een gevelde iep, naast een nog niet besmette iep, en de kans is groot dat ook die iep de schimmel krijgt. Dus als je iepenstammen legt naast paden, doe dat dan niet onder iepenbomen, maar in het elzenbroek ! |
| Iepziekte - Park Spoorzicht
Iepziekte krijgt in Natuurpark Spoorzicht veel aandacht, omdat de ziekte al in 1999 op het terrein voorkwam, en de bestrijding ervan (1999-nu) grote invloed heeft gehad op het bos zelf, op het maken van paden, en op de loop van de bospaden. Paden slingeren waar de fourwheel drive van de iependienst slipte in natte grond. Paden zijn vroeger grotendeels gemaakt van houtsnippers van de vermalen iepentakken. Paden liggen vast tussen geschilde stammen van iep. Dat is om te voorkomen dat snippers verspreid in berm en bos belanden. Want als dat gebeurt, vermest het bos, en dat leidt dan tot brandnetelplagen, maar ook tot haarden van Veelbloemige roos. Paden kunnen veel hoger gemaakt worden als je zand of snippers tussen boomstammen stort. In Natuurpark Spoorzicht zijn hoge paden (dijkjes) noodzakelijk in de regentijd (december tot mei). |
| Iepziekte - Doel heiligt het middel niet
De bedoeling van het kappen is helder. Het vellen werkt preventief voor andere bomen binnen het vliegbereik van de kever. Het besef wordt steeds sterker dat bestrijding noch preventief noch genezend werkt, en ogenschijnlijk geldverspilling is. Het werkt niet preventief voor bomen die in het park staan, want die besmetten elkaar met de schimmel, via wortelcontact. En je roeit bomen uit die wellicht nog resistent hadden kunnen worden. En dat alles om iepen van de Amsterdamse grachtengordel te beschermen, op kosten van de Diemer gemeenschap? Of bestaat er een betere reden voor preventie? In NO-Flevoland weten ze er meer van: nadat ze alle iepen preventief gerooid hadden, kwam de essentaksterfte langs, en ontstond het besef dat preventief rooien garant staat voor een boomloos landschap. En dat is in Diemen een gedeelde zorg: zieke iepen, zieke essen, zieke paardenkastanjes, je zou haast blij worden van die jonge zomereiken die overal opkomen. |
|
Iepziekte - Besmette wortels
Het omhakken en schillen van besmette bomen werkt niet genezend, omdat ook de wortels zijn besmet, en die lopen een jaar later gewoon opnieuw uit. Zo ontstaan telkens opnieuw haarden van jonge bomen die vanuit de wortel al zijn besmet (in de eerste levensjaren hebben ze van de schimmel nog geen last). Als je zieke bomen met rust laat, dan overwint een deel van de bomen de schimmel, en een ander deel gaat gewoon dood. Overwinnen is niet het zelfde als resistentie opbouwen tegen de schimmel. Als een boom jaren later opnieuw wordt besmet, blijkt hij niet resistent te zijn. Die boom loopt alsnog het risico eraan te overlijden. De keerzijde van alles op z'n beloop laten, wordt vermeld bij het SIFcollectief: ziekte-explosie, en dat gebeurde ook in Spoorzicht. Twee jaar even niet opletten, en er zijn meer dan 100 zieke iepen, in plaats van de gebruikelijke 10-12 per jaar. |
| Iepziekte - Herkenning van veraf
In de winter herken je zieke bomen niet. In de voorzomer wel, dus worden zieke bomen dan gemarkeerd met verf. En dat zie je ieder jaar gebeuren, als je in het park rondloopt. Als je goed kijkt zie je welke boom ziek is. Als je nog beter kijkt, dan zie je ook stippen op wilgen en op Zwarte els. Dat zijn gewoon vergissingen. Vergissen is menselijk. En als de zager zelf even niet oplet, dan gaat die els met stip er ook aan. Een zieke iep verdroogt letterlijk, en het eerst zie je dat aan bladverwelking. Groen blad wordt bruin in de kroon van de boom. De schimmel groeit in de houtvaten van de boom. De boom produceert als reactie gomblazen. Die blazen moeten de groei van de schimmel stoppen. Daardoor raken de houtvaten verstopt. De schimmel kan van het ene houtvat in het andere komen. De boom sterft als er teveel houtvaten zijn afgesloten. |
| Iepziekte - Wie zal dat betalen
Tot midden jaren tachtig betaalde de rijksoverheid de Iependienst om zieke iepen te rooien. Dat werd te duur, en dus werd de verantwoordelijkheid overgedragen aan de gemeente. Die huurt aannemers in om de klus te klaren. |
| Iepziekte - Herkomst schimmels
Er zijn aanwijzingen dat de schimmel Ophiostoma ulmi al in het midden van het Holoceen bestond (circa 4000 v.C), maar de bewijstlast daarvoor is flinterdun. In 1918 importeerde een Nederlandse boomkweker een Oostaziatische iep, en kreeg de schimmel erbij cadeau. Een kleine tien jaar later ging er een iep op export naar de Verenigde Staten, en hoppa, sindsdien kent men daar Ophiostoma ulmi ook. Eind jaren '60 kwam er een iep uit de Verenigde Staten in Groot Brittannië terecht, en daar gingen tussen 1971 en 1978 zo'n 20 miljoen iepen verloren aan de nieuwe iepziekte Onderzoek wees uit dat er een nieuwe soort schimmel was ontstaan. De nieuwe bleek veel agressiever dan de oude. |
| Iepziekte - Biologische vijanden? Niet doen
Natuurlijk zit men niet stil, en er worden nieuwe manieren uitgetest. Zo is er een Pseudomona bacterie ontdekt die in te zetten is tegen de schimmel, er is een bronswesp ontdekt die zich kan laven aan de larven, en er is een roofwants die ook graag een keverlarfje lust. Maar zoals zo vaak, als je biologische vijanden los laat in het wild, dan heb je kans op generalisten (die meer soorten eten dan de bedoeling is), of zich niet willen beperken tot dat ene iepenlaantje waar ze werden vrijgelaten. En er bestaat altijd een kleine kans dat die biologische vijanden in staat blijken om nog onbekende lifters mee te nemen (bacterie, virus, schimmel), met een ongewenste plaag tot gevolg. De WUR (Wageningen) doet onderzoek naar biologische bestrijdingsmiddelen. Over doen of niet doen, denken ze daar heel anders. Het biedt jobs. Bestrijding van Veelbloemige roos (Rosa multiflora) met behulp van biologische vijanden werd een ramp in de USA, maar was goed voor ruim 40 jaar wetenschappelijk onderzoek en etterlijke leerstoelen, verbonden aan tal van instellingen. Met als enig positieve resultaat dat er nu nog wat meer invasieve exoten op de lijst in de USA staan. |
| Iepenprotocol? (toegevoegd september 2025)
op zoek naar het begrip iepenprotocol kwam ik op een aantal sites, zoals boomzorg.nl, vbne.nl, en sifcollectief.nl. Zij geven tips die soms inmiddels wettelijk al verboden zijn, zoals het vervoer van besmet hout over de weg. En (klik op deze link en open die in een nieuw tabblad) https://openresearch.amsterdam/image/2024/5/2/poster_iepenpage_def.pdf (de iepenpage poster) (een pdf bestand over ontheffing die Amsterdam moest aanvragen). Deze poster is ook te vinden onder de (klik op deze link en open die in een nieuw tabblad) https://openresearch.amsterdam/nl/page/102146/ontheffing-en-activiteitenplan-iepenpage (Ontheffing Iepenprotocol Amsterdam). De VBNE kwam in 2014 met een protocol voor het bestrijden van iepen. Helaas is dat protocol verouderd, en mogen bepaalde handelingen niet meer. Glyfosaat mag echt niet meer in moerasbossen. Vervoer over de weg is aan banden gelegd. SIFCollectief geeft ook tips hoe iepenziekte te voorkomen, niet alleen door resistentere rassen te zetten, maar vooral ook door gereedschap te ontsmetten en gereedschapskeuze. Zorg dat de wortels en bast niet worden aangetast. Dat maakt de iep vatbaarder voor iepziekte. Op de wortels rijden met een dragline, bijvoorbeeld bij een baggerklus vanaf de kant, beschadigt iepenwortels. Gebruik bijvoorbeeld grondboring bij de aanleg van leidingen en kabels. Gebruik bij bosmaaiers een afstandbeugel. Ter ontsmetting: gebruik bijvoorbeeld het desinfectiemiddel Ecolab p3 Alcodes. Er zijn ook snoeischaren met een verstuivingssysteem, zoals de Felco 19. Na iedere snede wordt de schaar automatisch ontsmet. Allemaal heel logisch. Het SIFCollectief heeft ook een handleiding voor goed iepenbeheer, met daarin o.a. de tip om in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) of Bomen verordening een Artikel Iepziekte op te nemen. Dit artikel regelt dan het rooien en onschadelijk maken van zieke bomen of bomen die als broedboom fungeren. Het verbiedt het in bezit hebben van ongeschild potentieel broedhout. Het Artikel Boomziekten omvat alle iepen die in de betreffende gemeente staan, ook die op particulier terrein en buiten de bebouwde kom. Dat klinkt goed, op zich, en Amsterdam had de iepziekte aanpak inderdaad in de APV staan, maar door de omgevingswetgeving is dat een ontoereikend medium. Boomzorg.nl geeft zowel goede als slechte tips. Men laat middels interviews experts aan het woord, mensen met jarenlang opgebouwde deskundigheid, maar zonder adequate juridische kennis. Daardoor heb je het gevoel dat betoogd wordt dingen te doen die je eigenlijk uit je hoofd zou moeten laten. Het blijkt telkens te gaan om het Amsterdamse model/protocol (dat gekopieerd werd uit Friesland en Groningen, en ook werd toegepast in Amstelveen). En waarmee in het verleden ook gewerkt werd in Diemen, zij het op details net een beetje anders. |
| Exoten Spoorzicht |
Tot 1 juli 2026 https://werthof.home.xs4all.nl/
Vanaf 1 juli 2026 https://werthof.mijnweb.site/ |
| Laatste stilistische wijziging: 28 juni 2026 |